Op Grote Voet

open brief aan de kandidaat-leden van de Tweede Kamer

De ecologische grenzen van de aarde komen in zicht. De toekomst van onze samenleving wordt bedreigd door zowel toenemende rijkdom als blijvende armoede. Rijkdom legt beslag op natuurlijke hulpbronnen. Armoede leidt ertoe dat overleven prioriteit krijgt boven lange termijn belangen. Technologische oplossingen zijn onvoldoende om deze uitdaging het hoofd te bieden.

De kern van zowel de milieu- als de armoedeproblematiek is oneerlijke verdeling van beschikbare milieugebruiksruimte. Regeringsleiders bijeen op topconferenties blijken keer op keer niet in staat tot rechtvaardige verdeling. De Nederlandse regering slaagt er niet in haar eigen milieu- en herverdelingsdoelen te halen en breekt zo de (minimale) internationale afspraken.

Dit is ook een uitdaging tot democratisering van de besluitvorming over de toekomst van onze samenleving. Is de macht om daaraan vorm te geven in goede handen bij u als politici? Laat de overheid, die tenminste nog democratisch gecontroleerd wordt, te veel macht aan anderen, bij voorbeeld aan "de markt"?

In vervolg op "Stappen naar 2020, oproep tot debat over duurzame ontwikkeling", roepen wij u op om de toekomst, de duurzaamheid van onze samenleving, nationaal en mondiaal, serieus te nemen. In uw besluitvorming dient de duurzaamheidsnorm minstens gelijk gewicht te hebben als financiŽle overwegingen. Uw taak is niet alleen om ons collectieve huishoudboekje sluitend te krijgen, maar ook om de "ecologische voetstap" van Nederland in overeenstemming te brengen met wat gemiddeld beschikbaar is per wereldburger. Die "ecologische voetstap", het beslag op mondiale milieugebruiksruimte uitgedrukt in het gemiddelde ruimtebeslag per Nederlander, is nu bijna het drievoudige daarvan, vooral door ons gebruik van fossiele energie (olie, gas, kolen) en het oppervlak natuur dat nodig is om de geproduceerde broeikasgassen (CO2) te absorberen.

Het belang dat u hecht aan duurzaamheid kunt u laten blijken tijdens de verkiezingscampagne en de kabinetsformatie. Wij roepen u op de samenhang zichtbaar te maken tussen beleidsterreinen als economische zaken, milieu, internationale samenwerking en natuurbeheer. Dat kan door een cordinerend Minister voor Duurzame Ontwikkeling te benoemen (ťťn van de betrokken ministers), die een onderraad van de ministerraad voorzit, waar coherent duurzaamheidsbeleid geformuleerd wordt.

De overheid kan een duurzame samenleving niet alleen realiseren. Partijpolitiek maakt lange-termijnbeleid ondergeschikt aan korte-termijn belangen-afweging. Daarom vragen wij u een Raad voor Duurzame Ontwikkeling in te stellen, bestaande uit vertegenwoordigers van overheid, wetenschap, bedrijfsleven en "mondiale beweging", organisaties van mensen die zich opstellen als wereldburger. Die Raad moet belast worden met het formuleren van een Nationale Strategie voor Duurzame Ontwikkeling. De Commission on Sustainable Development (CSD) van de VN heeft elk land gevraagd om voor 2002 met zo'n Strategie te komen. Deze Raad moet het beleid en de projecten van de participanten wederzijds toetsen aan de hand van het begrip "milieugebruiksruimte". De te verwachten effecten op de beschikbaarheid daarvan en op de verdeling van het beslag daarop moeten worden vastgesteld. Bij (wetenschappelijke) onzekerheid over die effecten geldt het voorzorgsprincipe: bij twijfel niet doen! Democratische controle op het in die Raad geformuleerde lange-termijnbeleid kan plaatsvinden door een "jury" van gewone burgers, die op de vingers gekeken wordt door de media.

Als kern van duurzaamheidsbeleid en van de Nationale Strategie voor Duurzame Ontwikkeling beschouwen wij het volgende.

Duurzaamheidsbeleid vervangt milieubeleid en hulpbeleid. Het bestrijden van negatieve effecten van economische groei blijft nodig, evenals hulp aan armen blijft nodig, vooral daar waar men gemiddeld op minder grote voet leeft dan wij en materiŽle groei gerechtvaardigd is. In Nederland is vooral nodig om de afname van beschikbare milieugebruiksruimte te stoppen en het beslag daarop te verminderen.

Wij roepen u op te investeren in herstel van ecosystemen die door overmatige belasting beschadigd of vernietigd zijn. Consumptie die minder beslag legt op milieugebruiksruimte moet gestimuleerd worden. Milieuvriendelijke consumptie en productie -met zo min mogelijk transport daartussen- verdienen fiscale bevoordeling. De duurzaamheid van meer lokale en regionale zelfvoorziening moet zichtbaar worden in de prijzen.

Duurzaamheidsbeleid impliceert bestrijding van verrijking die leidt tot meer materiŽle consumptie en tot machtsconcentratie. Verrijking van enkelen -hoe legitiem ook de methoden- veroorzaakt verarming van velen. Verrijking leidt ook tot sociale spanningen en vergt machtsconcentratie om rijken te beschermen tegen armen. Symptomen van deze ongewenste tweedeling zijn gettovorming, politieke ťn economische vluchtelingen en de roep om "meer blauw op straat". Ook de kansarmen willen meedelen in de opzichtig -in materiŽle vorm- uitgestalde welvaart.

U als politici hebt, samen met anderen die vaak in de media-schijnwerpers staan, een belangrijke rol om alternatieven voor materiŽle consumptie meer status te geven. Eco-teams, lokale ruilkringen, Wereldwinkels etc. kunnen beschouwd worden als experimenten met wereldburgerschap die meer aandacht verdienen. Niet omdat ze zoveel zoden aan de dijk zetten, maar omdat ze hoop geven dat een alternatief mogelijk is voor de concurrentie-rat-race, met armen en het milieu als slachtoffers.

Wij vragen u te laten zien dat niet Rijkdom uw doel is, maar Genoeg. Niet materiŽle welvaart, maar welzijn en geluk. Erken dat uw overvolle werkweken niet normaal zijn, maar dat ieder ook zijn of haar deel van de maatschappelijk noodzakelijke onbetaalde arbeid hoort te verrichten.

De Nationale Strategie voor Duurzame Ontwikkeling stelt sociale en ecologische randvoorwaarden aan de economie. Vrije markten en globalisering zorgen voor materiŽle groei, vooral daar waar men al op te grote voet leeft. Hier is regulering geboden. De Multilaterale Overeenkomst over Investeringen (MAI), waarover momenteel onderhandeld wordt, kan een reguleringsinstrument zijn, als daarin ook sociale en ecologische plichten van investeerders vastgelegd worden in plaats van slechts rechten, zoals nu lijkt te gebeuren.

Het afdwingen van die randvoorwaarden is niet alleen een overheidstaak. De overheid moet wel anderen -consumenten, wetenschap, "mondiale beweging"- in staat stellen om -via publiciteit en marktmechanisme- hķn rol daarin te vervullen. Als politici hebt u de taak om controle op keurmerken wettelijk te waarborgen. We vragen u een "Wet Openbaarheid Productieprocessen" te maken die consumenten recht geeft op productinformatie, net zoals de "Wet Openbaarheid Bestuur" burgers recht geeft om uw doen en laten als politici te volgen.

Streven naar een duurzame samenleving is niet alleen een nationale zaak. We vragen daarom uw morele en financiŽle steun voor het proces van Lokale Agenda 21, waarin lokale overheden en andere actoren samen duurzame ontwikkeling in eigen hand nemen.

Wij vragen u nadrukkelijk deze open brief te beantwoorden, liefst publiek. De kiezers hebben er recht op om te weten of onze toekomst bij u in goede handen is.

Aktie Strohalm, Alternatieve KonsumentenBond, Both Ends, De Kleine Aarde, Jongeren Milieu Actief, Oecumenische OntwikkelingscoŲperatie (EDCS), Verbond voor Duurzame Ontwikkeling en X min Y Solidariteitsfonds.

april 1998